از آزادراه تهران–شمال تا ۱۵۰ هزار طرح اشتغال/روایت عملکرد یکی از گسترده‌ترین مجموعه‌های اقتصادی کشور در زیرساخت، بانکداری، بیمه، انرژی، معدن، صنایع غذایی و توانمندسازی مناطق محروم

شما و اقتصاد:  بررسی تازه‌ترین اطلاعات منتشرشده نشان می‌دهد بنیاد مستضعفان پس از اجرای برنامه کاهش تصدی‌گری، ادغام شرکت‌های هم‌موضوع و واگذاری برخی فعالیت‌های غیرضروری، اکنون حدود 110 شرکت را در حوزه‌های منتخب اقتصادی مدیریت می‌کند؛ مجموعه‌ای که دامنه فعالیت آن از آزادراه تهران–شمال، بانک و بیمه سینا تا حفاری نفت، تولید فولاد و سیمان، صنایع غذایی، خدمات بندری و موزه‌داری امتداد دارد.

یک نهاد اقتصادی با مأموریت اجتماعی

بنیاد مستضعفان براساس قانون در فهرست نهادها و مؤسسات عمومی غیردولتی قرار دارد. بنابراین، نه یک دستگاه دولتی به معنای متعارف است و نه می‌توان آن را یک هلدینگ خصوصی معمولی دانست.

فلسفه این ساختار، بهره‌برداری اقتصادی از دارایی‌ها و تبدیل بازده آن به منابع پایدار برای محرومیت‌زدایی، اشتغال، آموزش، سلامت و آبادانی مناطق کمتر برخوردار است. بنیاد در عمل دو بازوی مکمل دارد؛ بازوی اقتصادی که مسئول تولید و سرمایه‌گذاری است و بنیاد علوی که بخش مهمی از مأموریت‌های اجتماعی و توانمندسازی را دنبال می‌کند.

این پیوند میان فعالیت اقتصادی و مسئولیت اجتماعی، مهم‌ترین معیاری است که عملکرد بنیاد باید با آن سنجیده شود؛ یعنی مشخص باشد درآمد شرکت‌ها چگونه به سرمایه‌گذاری مولد و سپس به بهبود زندگی مردم تبدیل می‌شود.
 

کوچک‌سازی ساختار و تمرکز بر فعالیت‌های راهبردی

یکی از مهم‌ترین تغییرات سال‌های اخیر بنیاد، کاهش تعداد شرکت‌ها و خروج از فعالیت‌هایی بوده که بخش خصوصی توان انجام آنها را دارد.

طبق تازه‌ترین اظهارات رئیس بنیاد مستضعفان، تعداد شرکت‌های زیرمجموعه به حدود 110 شرکت کاهش یافته و این روند همچنان ادامه دارد. بنیاد همچنین فعالیت‌های خود را در هفت حوزه اصلی سامان داده و بخشی از شرکت‌ها را واگذار، ادغام یا از سبد سرمایه‌گذاری خارج کرده است.

در سال 1403 نیز حدود 90 درصد اهداف بودجه‌ای بنیاد محقق شد؛ اهدافی که نسبت به سال قبل 45 درصد افزایش یافته بود. بنیاد در همین سال، براساس رقم اعلام‌شده از سوی رئیس این مجموعه، حدود 6 هزار میلیارد تومان مالیات پرداخت کرد.

این ارقام نشان می‌دهد بنیاد را نمی‌توان صرفاً یک نهاد حمایتی دانست؛ بلکه با یک مجموعه اقتصادی بزرگ روبه‌رو هستیم که هم باید سودآور باشد، هم مالیات بپردازد و هم منابع لازم برای اجرای مأموریت‌های اجتماعی خود را فراهم کند.


 

آزادراه تهران–شمال؛ نماد حضور بنیاد در زیرساخت ملی

آزادراه تهران–شمال شاید ملموس‌ترین نمونه حضور بنیاد مستضعفان در پروژه‌های زیربنایی کشور باشد. البته برخلاف برخی برداشت‌ها، این آزادراه به‌طور کامل متعلق به بنیاد نیست؛ پروژه با مشارکت 50 درصدی دولت و 50 درصدی بنیاد اجرا می‌شود و هر دو طرف در تأمین هزینه‌ها مسئولیت دارند.

باند شرقی منطقه دو آزادراه در شهریور 1404 به بهره‌برداری رسید. این مسیر 15.5 کیلومتر طول دارد که حدود 11.5 کیلومتر آن در قالب تونل و گالری ساخته شده است. احداث 12 پل به طول مجموع 1.4 کیلومتر و ایجاد بیش از 2500 فرصت شغلی در دوره اجرای پروژه، بخشی از ابعاد فنی و اقتصادی این طرح به شمار می‌رود.

اکنون عملیات اجرایی منطقه سه، به‌عنوان سخت‌ترین و پرهزینه‌ترین بخش آزادراه، در دستور کار قرار دارد. این منطقه حدود 49 کیلومتر طول دارد و به‌دلیل شرایط خاص زمین‌شناسی، بخش عمده آن باید در قالب تونل و پل اجرا شود.

در طرح کامل منطقه سه، احداث 81 رشته تونل با مجموع طول تقریبی 71 کیلومتر در مسیرهای رفت‌وبرگشت و 63 پل بزرگ به طول حدود 12 کیلومتر پیش‌بینی شده است. عملیات اجرایی 16 کیلومتر نخست این منطقه آغاز شده و برآورد اولیه هزینه تکمیل آن به حدود دو میلیارد دلار می‌رسد.

رئیس بنیاد مستضعفان از عقب‌ماندگی حدود 6.5 تا 7 هزار میلیارد تومانی دولت در پرداخت سهم خود خبر داده است. بنابراین، سرعت تکمیل آزادراه تنها به عملکرد بنیاد وابسته نیست و تأمین منابع از سوی دولت نیز در زمان‌بندی پروژه نقش تعیین‌کننده دارد.
 

بانک سینا؛ تأمین مالی تولید و توسعه منطقه‌ای

بانک سینا یکی از مهم‌ترین اجزای منظومه مالی مرتبط با بنیاد مستضعفان است. البته این بانک به‌طور کامل در مالکیت بنیاد قرار ندارد و بنیاد مستضعفان و صندوق توسعه ملی، هر کدام حدود 33 درصد سهام آن را در اختیار دارند.
 

بانک سینا در سال 1404 توانست منابع خود را به بیش از 191 هزار میلیارد تومان برساند و سود خالص 4.2 هزار میلیارد تومانی ثبت کند. این سود معادل تحقق 101 درصدی بودجه پیش‌بینی‌شده بانک بود.

مجموع تسهیلات و تعهدات بانک نیز در پایان سال به 340 هزار میلیارد تومان رسید. در همین دوره، 97 درصد درآمدهای بانک از فعالیت‌های عملیاتی به دست آمد و نسبت مطالبات غیرجاری در سطح 3.2 درصد قرار گرفت؛ رقمی که براساس گزارش مجمع بانک، پایین‌تر از متوسط شبکه بانکی اعلام شده است.

نکته مهم دیگر، نحوه توزیع منابع است. بانک سینا اعلام کرده در تمامی استان‌ها حداقل 65 درصد منابع جذب‌شده را در همان استان مصرف کرده و این نسبت در بعضی مناطق محروم از 120 درصد نیز عبور کرده است.

در صورت تداوم چنین سیاستی، بانک سینا می‌تواند فراتر از یک بانک تجاری، به یکی از ابزارهای بنیاد برای تأمین مالی کسب‌وکارهای محلی، تولید و توسعه متوازن منطقه‌ای تبدیل شود.
 

بیمه سینا؛ عبور از زیان و آغاز مسیر اصلاح

بیمه سینا یکی دیگر از اجزای هلدینگ مالی سیناست که سال 1404 را با چالش زیان به پایان رساند؛ اما اطلاعات سه‌ماهه نخست سال 1405 از تغییر مسیر این شرکت حکایت دارد.

براساس صورت‌های مالی میان‌دوره‌ای، بیمه سینا در بهار 1405 حدود 673 میلیارد تومان سود خالص به دست آورد و سود هر سهم آن به 1145 ریال رسید. سود خالص شرکت در مقایسه با دوره مشابه سال قبل حدود 374 درصد افزایش پیدا کرد.

در همین دوره، حق‌بیمه صادره 105 درصد رشد کرد و نسبت خسارت از 49 درصد به 40 درصد کاهش یافت. این ارقام نشانه آغاز یک دوره اصلاحی است؛ هرچند ارزیابی قطعی درباره پایداری این تغییر، به عملکرد شرکت در فصل‌های بعد و نتیجه نهایی سال مالی 1405 بستگی دارد.

 

انرژی سینا؛ زنجیره‌ای از حفاری تا تولید روانکار و تایر

هلدینگ انرژی سینا از مهم‌ترین بازوهای صنعتی بنیاد مستضعفان است و در بخش‌های بالادست، میان‌دست و پایین‌دست صنعت نفت و گاز حضور دارد.

آمارهای منتشرشده در وب‌سایت رسمی این هلدینگ نشان می‌دهد بیش از 9 هزار نفر در شرکت‌های گروه فعالیت می‌کنند. انرژی سینا بیش از 17 دستگاه حفاری خشکی و دریایی در اختیار دارد، بیش از هزار کیلومتر عملیات حفاری انجام داده و حدود 42 درصد بازار روانکار کشور را پوشش می‌دهد.

حجم سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در مجموعه انرژی سینا نیز بیش از 34 هزار میلیارد تومان اعلام شده است. نفت بهران، حفاری شمال، پدکس، پایندان، ایران‌تایر، دوده‌فام و پالایش قطران زغال‌سنگ از شرکت‌های شاخص این گروه محسوب می‌شوند.

اهمیت انرژی سینا فقط در مالکیت چند شرکت بزرگ خلاصه نمی‌شود. این هلدینگ از اکتشاف و حفاری میدان‌های نفت و گاز تا احداث خطوط انتقال و تولید روانکار، دوده صنعتی و تایر را پوشش می‌دهد و در بخش‌هایی فعالیت می‌کند که مستقیماً با تداوم تولید و تأمین نیازهای راهبردی کشور ارتباط دارند.
 

حضور در فولاد، سیمان و صنایع معدنی

هلدینگ کاوه پارس، بازوی معدنی بنیاد مستضعفان، از طریق بیش از 30 شرکت در حوزه‌هایی مانند فولاد، سیمان، آلومینیوم، معدن، خدمات مهندسی و حمل‌ونقل فعالیت می‌کند.

فولاد کاوه جنوب کیش، سیمان تهران و مجموعه‌ای از شرکت‌های تولیدکننده سیمان، فولاد و مواد معدنی در این گروه قرار دارند. سیاست جدید بنیاد نیز تمرکز بیشتر بر زنجیره‌های فولاد و مس و خروج تدریجی از فعالیت‌های پراکنده و کم‌اثر عنوان شده است.

حضور بنیاد در این صنایع زمانی قابل دفاع است که سرمایه‌گذاری‌ها به افزایش ظرفیت تولید، تکمیل زنجیره ارزش، توسعه فناوری، ایجاد اشتغال در مناطق کمتر برخوردار و کاهش وابستگی کشور منجر شود.
 

از زمزم و بهنوش تا پاک و گوشتیران

صنایع غذایی یکی دیگر از بخش‌های مهم اما کمتر دیده‌شده بنیاد مستضعفان است. هلدینگ صنایع غذایی سینا مجموعه‌ای از برندهای قدیمی و شناخته‌شده کشور را در اختیار دارد و در تولید نوشیدنی، لبنیات، مواد پروتئینی، قند و محصولات بسته‌بندی فعالیت می‌کند.

زمزم ایران، بهنوش ایران، لبنیات پاک، پاکدیس، پروتئین گستر سینا و گوشتیران، شیشه مینا، شیشه گاز، قند اصفهان و قند شیروان در فهرست شرکت‌های این گروه قرار دارند.

فعالیت این مجموعه مستقیماً با بازار کالاهای مصرفی و امنیت غذایی خانوارها ارتباط دارد. به همین دلیل، عملکرد آن باید علاوه بر سودآوری، با شاخص‌هایی مانند کیفیت، میزان تولید، توسعه صادرات و حفظ ثبات زنجیره تأمین سنجیده شود.
 

150 هزار طرح اشتغال؛ اتصال اقتصاد بزرگ به معیشت مردم

بنیاد علوی به‌عنوان بازوی اجتماعی بنیاد مستضعفان، در شهریور 1405 از راه‌اندازی 150 هزار طرح اشتغال‌زایی طی دو سال خبر داد.
 

رئیس بنیاد مستضعفان اعلام کرده است که در بسیاری از این طرح‌ها، میزان پایداری اشتغال به 93 تا 95 درصد رسیده است. رویکرد جدید بنیاد در این حوزه، عبور از پرداخت کمک‌های مقطعی و حرکت به سمت شناسایی ظرفیت‌های محلی، آموزش، تأمین مالی، تکمیل زنجیره تولید و ایجاد بازار فروش عنوان شده است.

البته «150 هزار طرح» الزاماً به معنای 150 هزار شغل پایدار نیست. ارزش واقعی این برنامه زمانی مشخص می‌شود که تعداد افراد شاغل، میزان افزایش درآمد خانوارها، دوام کسب‌وکارها و اثر آنها بر کاهش مهاجرت از مناطق محروم به‌صورت شفاف منتشر شود.
 

موزه‌ها؛ نگهداری از بخشی از سرمایه فرهنگی کشور

فعالیت بنیاد مستضعفان تنها به اقتصاد و صنعت محدود نمی‌شود. این مجموعه مدیریت تعدادی از آثار تاریخی و فرهنگی کشور، از جمله موزه هنر ایران در کاخ مرمر، موزه زمان، موزه خودروهای تاریخی، مجموعه دفینه و پردیس موزه‌ای رامسر را بر عهده دارد.

در مهر 1404 چهار موزه جدید شامل «هزاره‌های هنر کیش»، «نگاره‌های هنر»، «آرایه‌های هنر» و فاز سوم موزه خودروهای تاریخی، همراه با کتابخانه تخصصی دفینه افتتاح شد. بنیاد همچنین راه‌اندازی 10 موزه تخصصی را در برنامه خود قرار داده است.

تبدیل آثاری که سال‌ها در مخازن نگهداری می‌شدند به موزه‌های قابل بازدید، می‌تواند امکان استفاده عمومی، پژوهشی و گردشگری از این دارایی‌های فرهنگی را فراهم کند.
 

چرا این کارنامه در افکار عمومی کمتر دیده شده است؟

چالش بنیاد مستضعفان، کمبود فعالیت اقتصادی یا نبود پروژه‌های بزرگ نیست؛ مسئله اصلی، فاصله میان وسعت عملکرد این مجموعه و میزان اطلاعات قابل دسترس برای مردم است.

رئیس بنیاد مستضعفان در سال 1405 تأیید کرد که صورت‌های مالی تلفیقی بنیاد چند سالی است منتشر نشده، هرچند اعلام کرد مانعی برای انتشار آنها وجود ندارد. استمرار این وضعیت، امکان ارزیابی کامل عملکرد را کاهش می‌دهد و زمینه را برای شکل‌گیری روایت‌های متناقض فراهم می‌کند.

انتشار منظم صورت‌های مالی حسابرسی‌شده، اعلام دقیق درآمد و سود هلدینگ‌ها، مشخص‌کردن میزان منابع منتقل‌شده به بنیاد علوی و ارائه گزارش عمومی درباره هزینه و پیشرفت پروژه‌های ملی، می‌تواند این فاصله را کاهش دهد.

اعتماد عمومی با شعار ساخته نمی‌شود؛ مردم باید بتوانند مسیر تبدیل سود شرکت‌ها به مالیات، سرمایه‌گذاری، اشتغال و محرومیت‌زدایی را مشاهده و ارزیابی کنند.
 

بنیاد مستضعفان را باید با نتیجه عملکرد آن سنجید

بنیاد مستضعفان نه فقط یک نهاد حمایتی است و نه صرفاً یک هلدینگ سرمایه‌گذاری. این مجموعه در بخش‌هایی حضور دارد که مستقیماً با زیرساخت، انرژی، تأمین مالی، تولید صنعتی، امنیت غذایی، حمل‌ونقل، اشتغال و فرهنگ کشور ارتباط دارند.

آزادراهی که ساخته می‌شود، بانکی که تولید را تأمین مالی می‌کند، دکل‌هایی که در میدان‌های نفتی فعال‌اند، کارخانه‌هایی که فولاد، سیمان، لبنیات و مواد غذایی تولید می‌کنند و طرح‌هایی که باید به درآمد پایدار خانواده‌های مناطق محروم منجر شوند، بخش‌های قابل اندازه‌گیری این کارنامه‌اند.

وسعت فعالیت اقتصادی به‌تنهایی امتیاز محسوب نمی‌شود. موفقیت واقعی بنیاد زمانی معنا پیدا می‌کند که بازده این دارایی‌ها به توسعه کشور و بهبود ملموس زندگی مردم تبدیل شود.

کارنامه موجود نشان می‌دهد بنیاد مستضعفان ظرفیت تبدیل‌شدن به یک بازوی قدرتمند برای اجرای پروژه‌های ملی و توانمندسازی اقتصادی را دارد. تکمیل این تصویر مثبت نیز بیش از هر چیز به شفافیت مالی، گزارش‌دهی منظم و ارائه نتایج قابل سنجش به افکار عمومی وابسته است.



 

منابع تحریریه

قانون فهرست نهادها و مؤسسات عمومی غیردولتی؛ گزارش‌های عملکرد بنیاد مستضعفان و بنیاد علوی؛ گزارش‌های رسمی آزادراه تهران–شمال؛ صورت‌های مالی و گزارش مجمع بانک سینا؛ صورت‌های مالی میان‌دوره‌ای بیمه سینا؛ وب‌سایت‌های رسمی هلدینگ انرژی سینا و صنایع غذایی سینا و گزارش افتتاح موزه‌های بنیاد.